हे पृष्ठ देवाला मान्य असलेल्या विवाहसंबंधांवरील मालिकेचा भाग आहे आणि पुढील क्रमाने येते:

1. परिशिष्ट 7a: कुमारिका, विधवा आणि घटस्फोटित स्त्रिया: देवाला मान्य असलेले विवाहसंबंध (सध्याचे पृष्ठ).
2. परिशिष्ट 7b: घटस्फोटाचे प्रमाणपत्र — सत्ये आणि गैरसमज
3. परिशिष्ट 7c: मार्क 10:11-12 आणि व्यभिचारातील खोटी समानता
4. परिशिष्ट 7d: प्रश्न आणि उत्तरे — कुमारिका, विधवा आणि घटस्फोटित स्त्रिया

सृष्टीतील विवाहाची उत्पत्ती

सृष्टिकर्त्याने पहिल्या मानवाच्या, म्हणजे पुरुष [זָכָר (zākhār)] याच्या साथीदारासाठी स्त्री [נְקֵבָה (nᵉqēvāh)] निर्माण केल्यानंतर लगेचच पहिला विवाह झाला, हे सर्वज्ञात आहे. नर आणि मादी—हे शब्द सृष्टिकर्त्याने स्वतः प्राणी आणि मानव या दोघांसाठी वापरले (उत्पत्ति 1:27). उत्पत्तीमधील वृत्तांत सांगतो की देवाच्या प्रतिमेप्रमाणे आणि स्वरूपाप्रमाणे निर्माण झालेल्या या पुरुषाने पाहिले की पृथ्वीवरील इतर प्राण्यांमधील एकही मादी त्याच्यासारखी नव्हती. त्यांपैकी कोणतीही त्याला आकर्षित करू शकली नाही, आणि त्याला एक साथीदार हवा होता. मूळ भाषेतील शब्दप्रयोग [עֵזֶר כְּנֶגְדּוֹ (ʿēzer kᵉnegdô)] याचा अर्थ “त्याला अनुरूप असा साहाय्यक” असा आहे. प्रभूने आदामाची गरज ओळखली आणि त्याच्यासाठी स्त्री, म्हणजे त्याच्या शरीराचे स्त्रीरूप, निर्माण करण्याचे ठरवले: “मनुष्याने एकटे असणे बरे नाही; मी त्याच्यासाठी त्याला अनुरूप असा साहाय्यक करीन” (उत्पत्ति 2:18). मग हव्वेला आदामाच्या शरीरापासून निर्माण केले.

बायबलनुसार पहिला विवाहसंबंध

अशा रीतीने आत्म्यांचे पहिले मिलन झाले: कोणताही समारंभ, शपथ, साक्षीदार, मेजवानी, नोंदणी किंवा विधी पार पाडणारा अधिकारी यांच्याविना. देवाने फक्त स्त्रीला पुरुषाला दिले आणि त्याची प्रतिक्रिया अशी होती: “ही आता माझ्या हाडांतले हाड व माझ्या मांसातले मांस आहे; हिला ‘स्त्री’ म्हणतील, कारण हिला पुरुषापासून काढले” (उत्पत्ति 2:23). त्यानंतर लवकरच आपण वाचतो की आदामाने हव्वेशी संबंध ठेवले [יָדַע (yāḏaʿ) — जाणणे, लैंगिक संबंध ठेवणे], आणि ती गर्भवती झाली. गर्भधारणेशी जोडलेला हाच शब्दप्रयोग (“जाणणे”) काइन आणि त्याच्या पत्नीच्या संबंधासाठीही नंतर वापरला आहे (उत्पत्ति 4:17). बायबलमध्ये उल्लेखिलेले सर्व विवाहसंबंध इतकेच दर्शवतात की एखादा पुरुष कुमारिकेला (किंवा विधवेला) स्वतःसाठी घेतो आणि तिच्याशी संबंध ठेवतो—यासाठी जवळजवळ नेहमी “जाणणे” किंवा “तिच्याकडे जाणे” असा शब्दप्रयोग वापरला आहे—आणि यावरून त्या विवाहसंबंधाची स्थापना झाल्याचे स्पष्ट होते. बायबलमधील कोणत्याही वृत्तांतात धार्मिक किंवा नागरी असा कोणताही समारंभ झाल्याचे म्हटलेले नाही.

देवाच्या दृष्टीने विवाहसंबंध कधी स्थापित होतो?

मूलभूत प्रश्न असा आहे: विवाह झाला आहे असे देव कधी मानतो? याची तीन शक्य उत्तरे आहेत—एक बायबलनुसार खरे, आणि दोन खोटे व मानवनिर्मित.

1. बायबलनुसार योग्य पर्याय

कुमारी स्त्री एखाद्या पुरुषाशी पहिल्यांदा संमतीने लैंगिक संबंध ठेवते, त्या क्षणी देव त्या पुरुषाला आणि स्त्रीला विवाहित मानतो. जर त्या स्त्रीचे यापूर्वी दुसऱ्या पुरुषाशी संबंध आले असतील, तर आधीचा पुरुष मरण पावल्यानंतरच विवाहसंबंध स्थापित होऊ शकतो.

2. खोटा सापेक्षतावादी पर्याय

जोडपे ठरवते तेव्हाच विवाहसंबंध होतो, असे देव मानतो. दुसऱ्या शब्दांत, पुरुष किंवा स्त्रीला हवे तितके लैंगिक साथीदार असू शकतात; पण संबंध गंभीर झाला आहे असे ते ठरवतात त्या दिवशीच—कदाचित ते एकत्र राहायला जाणार असतील म्हणून—देव त्यांना एकदेह मानतो. या दृष्टिकोनानुसार पुरुषाचा आत्मा स्त्रीच्या आत्म्याशी कधी जोडला जाईल हे सृष्टिकर्ता नव्हे, तर सृष्टी ठरवते. या मताला बायबलमध्ये किंचितही आधार नाही.

3. सर्वाधिक प्रचलित खोटा पर्याय

समारंभ झाल्यावरच विवाहसंबंध झाला असे देव मानतो. हा पर्याय दुसऱ्या पर्यायापेक्षा फार वेगळा नाही; कारण प्रत्यक्षात फक्त एवढाच बदल असतो की प्रक्रियेत तिसऱ्या मानवाची भर पडते—तो शांतता न्यायाधीश, नोंदणी अधिकारी, याजक, पाळक इत्यादी असू शकतो. या पर्यायातही जोडप्याचे पूर्वी अनेक लैंगिक साथीदार असू शकतात; पण आता एखाद्या पुढाऱ्यासमोर उभे राहिल्यावरच देव त्या दोघांच्या आत्म्यांना जोडलेले मानतो.

लग्नाच्या मेजवानींमध्ये समारंभांचा अभाव

हे लक्षात घेतले पाहिजे की बायबलमध्ये लग्नाच्या चार मेजवानींचा उल्लेख आहे; पण कोणत्याही वृत्तांतात विवाहसंबंधाला औपचारिक स्वरूप देण्यासाठी किंवा त्याला आशीर्वाद देण्यासाठी समारंभ झाल्याचा उल्लेख नाही. देवासमोर विवाहसंबंध वैध होण्यासाठी एखादा विधी किंवा बाह्य प्रक्रिया आवश्यक आहे, अशी शिकवण नाही (उत्पत्ति 29:21-28; शास्ते 14:10-20; एस्तेर 2:18; योहान 2:1-11). कुमारी स्त्रीने आपल्या पहिल्या पुरुषाशी संमतीने लैंगिक संबंध ठेवले की विवाहसंबंधाची पुष्टी होते (विवाहाची परिपूर्ती). एखाद्या धार्मिक पुढाऱ्यासमोर किंवा शांतता न्यायाधीशासमोर उभे राहिल्यावरच देव जोडप्याला एक करतो, या कल्पनेला पवित्र शास्त्रात आधार नाही.

व्यभिचार आणि देवाची व्यवस्था

सुरुवातीपासूनच देवाने व्यभिचाराला मनाई केली; म्हणजे स्त्रीने एकापेक्षा अधिक पुरुषांशी संबंध ठेवण्याला. कारण पृथ्वीवर स्त्रीचा आत्मा एका वेळी फक्त एका पुरुषाच्या आत्म्याशी जोडला जाऊ शकतो. स्त्रीच्या आयुष्यात किती पुरुष असू शकतात याला मर्यादा नाही; परंतु प्रत्येक नवीन संबंध तेव्हाच येऊ शकतो जेव्हा आधीचा संबंध मृत्यूमुळे संपलेला असतो, कारण तेव्हाच त्या पुरुषाचा आत्मा देवाकडे परत गेलेला असतो—ज्याच्यापासून तो आला (उपदेशक 12:7). दुसऱ्या शब्दांत, दुसऱ्या पुरुषाशी विवाहसंबंध जोडण्यासाठी ती विधवा असली पाहिजे. पवित्र शास्त्रात या सत्याची सहज पुष्टी होते: राजा दावीदाने नाबालच्या मृत्यूची बातमी ऐकल्यानंतरच अबीगईलला बोलावले (1 शमुवेल 25:39-40); बोआजाने रूथला पत्नी केले, कारण तिचा पती महलोन मरण पावला होता हे त्याला माहीत होते (रूथ 4:13); आणि यहूदाने आपल्या दुसऱ्या मुलाला, ओनानला, मृत भावाच्या नावाने संतती निर्माण करण्यासाठी तामारशी लग्न करण्यास सांगितले (उत्पत्ति 38:8). हेही पाहा: मत्तय 5:32; रोमकरांस 7:3.

पुरुष आणि स्त्री: व्यभिचारातील फरक

पवित्र शास्त्रात स्पष्टपणे दिसणारी गोष्ट ही आहे की स्त्रीविरुद्ध व्यभिचार असा नसतो; व्यभिचार फक्त पुरुषाविरुद्ध होतो. अनेक चर्च शिकवतात की एखाद्या स्त्रीपासून वेगळे होऊन दुसऱ्या कुमारिकेशी किंवा विधवेशी लग्न केल्यास पुरुष आपल्या माजी पत्नीविरुद्ध व्यभिचार करतो; पण या कल्पनेला बायबलमध्ये आधार नाही, तर सामाजिक रूढींमध्ये आहे.

याचा पुरावा प्रभूच्या अनेक सेवकांच्या उदाहरणांत आढळतो. त्यांनी कुमारिका आणि विधवांशी अनेक विवाह केले, तरी देवाने त्यांना दोष दिला नाही. यामध्ये याकोबाचे उदाहरणही आहे; त्याच्या चार पत्नी होत्या आणि त्यांच्यापासून इस्राएलची बारा वंशे आणि स्वतः मशीहा जन्माला आला. प्रत्येक नव्या पत्नीसोबत याकोबाने व्यभिचार केला, असे कधीही म्हटले गेले नाही.

आणखी एक सर्वपरिचित उदाहरण म्हणजे दावीदाचा व्यभिचार. बथशेबेशी संबंध ठेवल्यामुळे राजाच्या कोणत्याही स्त्रीविरुद्ध व्यभिचार झाला होता, असे संदेष्टा नाथानने काहीही म्हटले नाही (2 शमुवेल 12:9); त्याने फक्त तिचा पती उरीया याच्याविरुद्ध झालेल्या व्यभिचाराचा उल्लेख केला. लक्षात ठेवा की दावीदाचे मीकल, अबीगईल आणि अहीनोवाम यांच्याशी आधीच लग्न झाले होते (1 शमुवेल 25:42). दुसऱ्या शब्दांत, व्यभिचार नेहमी पुरुषाविरुद्ध होतो; स्त्रीविरुद्ध कधीच नाही.

काही पुढारी असा दावा करतात की देव पुरुष आणि स्त्रियांना सर्व गोष्टींत समान बनवतो; परंतु पवित्र शास्त्रात समाविष्ट असलेल्या चार हजार वर्षांतील घटनांमध्ये जे दिसते, त्याच्याशी हे जुळत नाही. आपल्या पत्नीविरुद्ध व्यभिचार केल्यामुळे देवाने एखाद्या पुरुषाला दोष दिल्याचे एकही उदाहरण बायबलमध्ये नाही.

याचा अर्थ असा नाही की पुरुष व्यभिचार करत नाही; तर देव पुरुषाच्या आणि स्त्रीच्या व्यभिचाराकडे वेगवेगळ्या रीतीने पाहतो. व्यभिचारासाठीची बायबलमधील शिक्षा दोघांसाठी सारखीच होती (लेवीय 20:10; अनुवाद 22:22-24); पण पुरुषाच्या कुमारिकापणाचा विवाहाशी काही संबंध नाही. व्यभिचार झाला आहे की नाही हे पुरुष नव्हे, तर स्त्री ठरवते. बायबलनुसार, कुमारी किंवा विधवा नसलेल्या स्त्रीशी संबंध ठेवतो तेव्हा पुरुष व्यभिचार करतो. उदाहरणार्थ, 25 वर्षांचा कुमार पुरुष 23 वर्षांच्या अशा तरुणीशी संबंध ठेवतो जिने आधीच दुसऱ्या पुरुषाशी संबंध ठेवले आहेत, तर तो व्यभिचार करतो—कारण देवाच्या दृष्टीने ती तरुणी दुसऱ्या पुरुषाची पत्नी आहे (मत्तय 5:32; रोमकरांस 7:3; गणना 5:12).

दीर-विवाह आणि वंशपरंपरेचे जतन

पहिला पुरुष मरण पावल्यानंतरच स्त्री दुसऱ्या पुरुषाशी विवाहसंबंध जोडू शकते, हे तत्त्व देवाने कुटुंबाची मालमत्ता जतन करण्यासाठी दिलेल्या दीर-विवाहाच्या नियमानेही पुष्ट होते: “भाऊ एकत्र राहत असताना त्यांच्यापैकी एक निपुत्रिक मरण पावला, तर मृताची पत्नी कुटुंबाबाहेरील परक्याशी लग्न करू नये. तिच्या पतीच्या भावाने तिच्याकडे जाऊन तिला पत्नी करून घ्यावे आणि तिच्याशी दीराचे कर्तव्य पार पाडावे…” (अनुवाद 25:5-10. उत्पत्ति 38:8; रूथ 1:12-13; मत्तय 22:24 हेही पाहा.) लक्षात घ्या की दीराला आधीच दुसरी पत्नी असली, तरी हा नियम पाळायचा होता. बोआजाच्या बाबतीत त्याने रूथला तिच्यापेक्षा जवळच्या नातलगाकडे देऊ केले; पण त्या माणसाने नकार दिला, कारण त्याला आणखी पत्नी घेऊन आपला वतनाचा हिस्सा विभागायचा नव्हता: “नाओमीच्या हातून शेत विकत घेण्याच्या दिवशी तुला मृताची पत्नी, मवाबी रूथ हिलाही घ्यावे लागेल, जेणेकरून मृताच्या वतनावर त्याचे नाव कायम राहील” (रूथ 4:5).

विवाहाबद्दलचा बायबलचा दृष्टिकोन

पवित्र शास्त्रात मांडलेला विवाहाबद्दलचा बायबलचा दृष्टिकोन स्पष्ट असून आधुनिक मानवी परंपरांपेक्षा वेगळा आहे. पुरुषाचा आणि कुमारिका किंवा विधवेचा विवाहसंबंध हा सहवासाने पक्का होणारा आध्यात्मिक बंध म्हणून देवाने स्थापित केला; यासाठी समारंभ, विधी पार पाडणारे अधिकारी किंवा बाह्य विधी आवश्यक नाहीत.

याचा अर्थ असा नाही की लग्नाचा भाग म्हणून समारंभ करण्यास बायबल मनाई करते; परंतु देवाच्या व्यवस्थेनुसार आत्म्यांचे मिलन झाले आहे यासाठी समारंभ आवश्यकही नाहीत आणि ते त्याची पुष्टीही करत नाहीत, हे स्पष्ट असले पाहिजे.

संमतीने संबंध येतात त्या क्षणीच देवाच्या दृष्टीने विवाहसंबंध वैध ठरतो. यात स्त्रीचा विवाहबंध मृत्यूने संपेपर्यंत ती एकाच पुरुषाशी जोडलेली असावी, या दैवी व्यवस्थेचे प्रतिबिंब दिसते. बायबलमध्ये वर्णिलेल्या लग्नाच्या मेजवानींमध्ये समारंभांचा अभाव हे अधोरेखित करतो की भर मानवी औपचारिकतांवर नसून घनिष्ठ करारावर आणि वंश पुढे चालू ठेवण्याच्या दैवी उद्देशावर आहे.

निष्कर्ष

बायबलमधील या सर्व वृत्तांतांचा आणि तत्त्वांचा विचार करता, विवाहाची देवाने केलेली व्याख्या मानवी परंपरांवर किंवा कायदेशीर औपचारिकतांवर नव्हे, तर त्याच्या स्वतःच्या योजनेवर आधारलेली आहे, हे स्पष्ट होते. सृष्टिकर्त्याने सुरुवातीपासूनच निकष ठरवला: विवाह देवाच्या दृष्टीने तेव्हा पक्का होतो, जेव्हा एखादा पुरुष संमतीने अशा स्त्रीशी संबंध जोडतो जिला लग्न करण्याचे स्वातंत्र्य आहे—म्हणजे ती कुमारिका किंवा विधवा आहे. नागरी किंवा धार्मिक समारंभ जाहीर घोषणा म्हणून उपयोगी पडू शकतात; पण देवासमोर विवाहसंबंध वैध आहे की नाही हे ठरवताना त्यांना काहीही महत्त्व नाही. महत्त्वाचे आहे ते त्याच्या व्यवस्थेचे पालन करणे, विवाहबंधनाच्या पावित्र्याचा आदर करणे आणि त्याच्या आज्ञांशी विश्वासू राहणे. सांस्कृतिक बदल किंवा मानवी मत काहीही असले, तरी त्याच्या आज्ञा बदलत नाहीत.