हे पृष्ठ चौथ्या आज्ञेविषयीच्या मालिकेचा भाग आहे: शब्बाथ:

1. परिशिष्ट 5a: शब्बाथ आणि चर्चला जाण्याचा दिवस—या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत
2. परिशिष्ट 5b: आधुनिक काळात शब्बाथ कसा पाळावा (सध्याचे पृष्ठ).
3. परिशिष्ट 5c: दैनंदिन जीवनात शब्बाथची तत्त्वे लागू करणे
4. परिशिष्ट 5d: शब्बाथच्या दिवशीचे अन्न—व्यावहारिक मार्गदर्शन
5. परिशिष्ट 5e: शब्बाथच्या दिवशी प्रवास
6. परिशिष्ट 5f: शब्बाथच्या दिवशी तंत्रज्ञान आणि मनोरंजन
7. परिशिष्ट 5g: काम आणि शब्बाथ—वास्तवातील आव्हानांना सामोरे जाणे

शब्बाथ पाळण्याचा निर्णय घेणे

मागील लेखात आपण हे स्थापित केले की शब्बाथची आज्ञा आजही ख्रिस्ती लोकांना लागू आहे आणि ती पाळणे म्हणजे केवळ चर्चला जाण्यासाठी एखादा दिवस निवडण्यापेक्षा कितीतरी अधिक आहे. आता आपण व्यावहारिक बाजूकडे वळूया: चौथी आज्ञा पाळण्याचे ठरवल्यानंतर ती प्रत्यक्षात कशी पाळावी. अनेक वाचक शब्बाथ न पाळणाऱ्या पार्श्वभूमीतून या टप्प्यावर येतात—कदाचित ते कॅथलिक, ऑर्थोडॉक्स, बॅप्टिस्ट, मेथोडिस्ट, पेंटेकोस्टल किंवा अन्य पंथाचे असतील—आणि जिथे आहेत तिथेच राहून सातव्या दिवसाचा मान राखू इच्छितात. हे परिशिष्ट तुमच्यासाठी आहे. देवाची अपेक्षा काय आहे हे समजून घेण्यास, बायबलमधील सत्य आणि माणसांनी घडवलेल्या परंपरा यांत भेद करण्यास, तसेच आधुनिक जीवनात विश्वासूपणे, आनंदाने आणि प्रत्यक्षात शक्य होईल अशा रीतीने शब्बाथ पाळण्यासाठी व्यावहारिक तत्त्वे देण्यास हे मदत करेल. तरीही, चौथी आज्ञा ही एकटीची जबाबदारी नसून देवाच्या पवित्र आणि सनातन नियमशास्त्राचा भाग आहे, हे लक्षात ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. शब्बाथ पाळल्याने देवाच्या इतर आज्ञांची जागा घेतली जात नाही; उलट, त्याच्या संपूर्ण नियमशास्त्राला समर्पित जीवनातून ते स्वाभाविकपणे येते.

शब्बाथ पाळण्याचा गाभा: पवित्रता आणि विसावा

शब्बाथ आणि पवित्रता

पवित्रता म्हणजे देवाच्या उपयोगासाठी वेगळे ठेवणे. जसे निवासमंडप सामान्य वापरासाठी नव्हे तर वेगळा ठेवण्यात आला होता, तसेच शब्बाथ आठवड्यातील इतर दिवसांपासून वेगळा ठेवण्यात आला आहे. देवाने सृष्टीच्या वेळी सातव्या दिवशी आपले काम थांबवून आणि त्या दिवसाला पवित्र ठरवून हे उदाहरण घालून दिले (उत्पत्ति 2:2-3); अशा रीतीने त्याने आपल्या लोकांसाठी आदर्श ठरवला. निर्गम 20:8-11 आपल्याला ‘शब्बाथ दिवस आठव’ आणि ‘तो पवित्र पाळ’ असे सांगते. यावरून पवित्रता हा ऐच्छिक जोडभाग नसून चौथ्या आज्ञेचा मूळ गाभा आहे. प्रत्यक्षात, पवित्रता म्हणजे शब्बाथच्या तासांची अशी रचना करणे की ते देवाकडे निर्देश करतील—आपल्याला पुन्हा नेहमीच्या दिनक्रमात ओढणाऱ्या गोष्टींपासून दूर वळणे आणि देवाविषयीची जाणीव अधिक दृढ करणाऱ्या गोष्टींनी तो वेळ भरून काढणे.

शब्बाथ आणि विसावा

पवित्रतेसोबतच शब्बाथ हा विसाव्याचाही दिवस आहे. हिब्रू भाषेत שָׁבַת (शावत) याचा अर्थ ‘थांबणे’ किंवा ‘निवृत्त होणे’ असा होतो. देव आपल्या सर्जनशील कार्यातून थांबला; तो थकला होता म्हणून नव्हे, तर आपल्या लोकांसाठी विसाव्याची लय आदर्श म्हणून घालून देण्यासाठी. हा विसावा केवळ शारीरिक श्रमातून विश्रांती घेण्यापुरता मर्यादित नाही; देवाची उपस्थिती, ताजेतवानेपणा आणि सुव्यवस्था अनुभवण्यासाठी कामाच्या आणि उपभोगाच्या नेहमीच्या चक्रातून बाहेर पडणे, हा त्याचा अर्थ आहे. आपण आपले प्रयत्न थांबवतो तेव्हा देव आपली काळजी घेईल यावर विश्वास ठेवून, निर्माणकर्ता आणि पालनकर्ता म्हणून देवाला मान्यता देण्यासाठी हा जाणीवपूर्वक घेतलेला विराम आहे. ही लय स्वीकारल्याने विश्वासणाऱ्यांना शब्बाथ व्यत्यय वाटण्याऐवजी साप्ताहिक देणगी वाटू लागतो—आपल्या प्राधान्यक्रमांना पुन्हा योग्य दिशा देण्यासाठी आणि आपल्याला निर्माण करणाऱ्याशी असलेले नाते नव्याने दृढ करण्यासाठी दिलेला पवित्र वेळ.

शब्बाथचे वैशिष्ट्य

देवाच्या आज्ञांमध्ये शब्बाथचे एक वेगळे स्थान आहे. त्याचा पाया सृष्टीच्या निर्मितीतच आहे; इस्राएल राष्ट्र अस्तित्वात येण्यापूर्वीच तो पवित्र ठरवण्यात आला होता; आणि तो केवळ वर्तनावर नव्हे, तर वेळेवर लक्ष केंद्रित करतो. इतर आज्ञांपेक्षा वेगळे असे की, शब्बाथसाठी दर सात दिवसांनी आपला नेहमीचा दिनक्रम बाजूला ठेवण्याची जाणीवपूर्वक कृती आवश्यक आहे. ज्यांनी तो यापूर्वी कधीच पाळला नाही, त्यांना हे रोमांचकही वाटू शकते आणि भारावून टाकणारेही. तरीही नेमकी हीच लय—नेहमीच्या व्यवहारातून बाहेर पडून देवाने नेमून दिलेल्या विसाव्यात प्रवेश करणे—साप्ताहिक विश्वासपरीक्षा बनते आणि त्याच्या तरतुदीवर आपला भरवसा असल्याचे सामर्थ्यशाली चिन्ह ठरते.

विश्वासाची साप्ताहिक परीक्षा म्हणून शब्बाथ

यामुळे शब्बाथ केवळ साप्ताहिक पालन न राहता विश्वासाची वारंवार येणारी परीक्षादेखील ठरतो. दर सात दिवसांनी विश्वासणाऱ्यांना स्वतःचे काम आणि जगाचा दबाव यांपासून दूर होऊन देव आपली तरतूद करील यावर विश्वास ठेवण्यास बोलावले जाते. प्राचीन इस्राएलमध्ये याचा अर्थ सहाव्या दिवशी दुप्पट मान्ना गोळा करणे आणि तो सातव्या दिवसापर्यंत पुरेल यावर विश्वास ठेवणे असा होता (निर्गम 16:22); आधुनिक काळात याचा अर्थ अनेकदा कामाचे वेळापत्रक, आर्थिक बाबी आणि जबाबदाऱ्या अशा प्रकारे ठरवणे असा असतो की पवित्र वेळेत कोणतीही गोष्ट अडथळा आणणार नाही. अशा रीतीने शब्बाथ पाळल्याने देवाच्या तरतुदीवर अवलंबून राहणे, बाहेरून येणाऱ्या दबावांना विरोध करण्याचे धैर्य आणि सतत उत्पादनक्षम राहण्याला महत्त्व देणाऱ्या संस्कृतीत वेगळे असण्याची तयारी शिकायला मिळते. कालांतराने, ही लय आज्ञापालनाचा आध्यात्मिक कणा घडवते—असा कणा जो केवळ आठवड्यातील एका दिवशीच नव्हे, तर प्रत्येक दिवशी आणि जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात देवावर विश्वास ठेवण्यास अंतःकरणाला शिकवतो.

शब्बाथ कधी सुरू होतो आणि कधी संपतो

शब्बाथ पाळण्याचा पहिला आणि सर्वात मूलभूत भाग म्हणजे तो कधी सुरू होतो आणि कधी संपतो हे जाणून घेणे. तोराहमधून आपल्याला दिसते की देवाने शब्बाथ सूर्यास्तापासून सूर्यास्तापर्यंतचा चोवीस तासांचा काळ म्हणून ठरवला; सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत किंवा मध्यरात्रीपासून मध्यरात्रीपर्यंत नव्हे. लेवीय 23:32 मध्ये, प्रायश्चित्ताच्या दिवसाविषयी (ज्याला हीच वेळेची पद्धत लागू होते) देव म्हणतो, ‘संध्याकाळपासून संध्याकाळपर्यंत तुम्ही आपला शब्बाथ पाळावा.’ हे तत्त्व साप्ताहिक शब्बाथलाही लागू होते: दिवस सहाव्या दिवशी (शुक्रवारी) सूर्यास्ताच्या वेळी सुरू होतो आणि सातव्या दिवशी (शनिवारी) सूर्यास्ताच्या वेळी संपतो. हिब्रू भाषेत हे מֵעֶרֶב עַד־עֶרֶב (मेएरेव अद-एरेव)—‘संध्याकाळपासून संध्याकाळपर्यंत’—असे म्हटले जाते. कोणत्याही काळात शब्बाथ योग्य रीतीने पाळण्यासाठी ही वेळ समजून घेणे मूलभूत आहे.

ऐतिहासिक प्रथा आणि हिब्रू दिवस

संध्याकाळपासून संध्याकाळपर्यंत दिवस मोजण्याची ही पद्धत हिब्रू काळाच्या संकल्पनेत खोलवर रुजलेली आहे. उत्पत्ति 1 मध्ये सृष्टीतील प्रत्येक दिवसाचे वर्णन ‘संध्याकाळ झाली व सकाळ झाली’ असे केले आहे; यावरून देवाच्या दिनदर्शिकेत नवा दिवस सूर्यास्ताने सुरू होतो हे दिसते. म्हणूनच जगभरातील यहुदी शुक्रवारी सूर्यास्ताच्या वेळी मेणबत्त्या लावतात आणि शब्बाथचे स्वागत करतात; ही परंपरा बायबलमधील पद्धतीचे प्रतिबिंब आहे. पुढे रब्बींच्या यहुदी धर्मात आणखी काही प्रथा विकसित झाल्या असल्या, तरी ‘सूर्यास्तापासून सूर्यास्तापर्यंत’ ही बायबलमधील मूलभूत मर्यादा स्पष्ट आणि अपरिवर्तित आहे. येशूच्या काळातही ही पद्धत मान्य असल्याचे आपण पाहतो; उदाहरणार्थ, लूक 23:54-56 मध्ये सूर्यास्तापूर्वी सुगंधी द्रव्ये तयार केल्यानंतर स्त्रिया ‘शब्बाथ दिवशी’ विसावा घेत असल्याचे वर्णन आहे.

आजचा व्यावहारिक अवलंब

आज शब्बाथचा मान राखू इच्छिणाऱ्या ख्रिस्ती लोकांसाठी सुरुवात करण्याचा सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे शुक्रवारचा सूर्यास्त आपल्या शब्बाथच्या विसाव्याची सुरुवात म्हणून ठरवणे. यासाठी अलार्म किंवा आठवण लावणे, अथवा स्थानिक सूर्यास्ताची वेळ दर्शवणारे वेळापत्रक पाहणे इतके पुरेसे आहे. हिब्रू भाषेत शुक्रवारला יוֹם שִׁשִּׁי (योम शिशी)—‘सहावा दिवस’—आणि शनिवारला שַׁבָּת (शब्बाथ)—‘शब्बाथ’—म्हणतात. योम शिशीला सूर्य मावळल्यावर शब्बाथ सुरू होतो. आधीच तयारी करून—काम, घरातील कामे किंवा खरेदी सूर्यास्तापूर्वी संपवून—तुम्ही पवित्र वेळेत शांतपणे प्रवेश करू शकता. ही लय नियमितपणा घडवण्यास मदत करते आणि कुटुंबीयांना, मित्रांना, अगदी नियोक्त्यांनाही हा वेळ देवासाठी वेगळा ठेवलेला आहे हे कळवते.

विसावा: दोन टोकांच्या गोष्टी टाळणे

प्रत्यक्षात, शब्बाथच्या दिवशी ‘विसावा’ घेण्याचा प्रयत्न करताना ख्रिस्ती लोक अनेकदा दोन टोकांपैकी एका टोकाला जातात. एका टोकाला शब्बाथ म्हणजे पूर्ण निष्क्रियता असे मानले जाते: चोवीस तास फक्त झोपणे, खाणे आणि धार्मिक साहित्य वाचणे. आज्ञा मोडू नये अशी इच्छा यातून दिसत असली, तरी त्यामुळे त्या दिवसातील आनंद आणि नातेसंबंधांचा पैलू दुर्लक्षित राहू शकतो. दुसरे टोक म्हणजे कामापासून मुक्ती आणि स्वतःच्या मनोरंजनासाठी मोकळीक—रेस्टॉरंटमध्ये जाणे, खेळ, सलग अनेक भाग पाहत बसणे किंवा त्या दिवसाला छोट्या सुट्टीत बदलणे. यामुळे विसावा मिळतो असे वाटू शकते; पण त्यामुळे त्या दिवसाची पवित्रता सहजच विचलित करणाऱ्या गोष्टींनी झाकोळली जाऊ शकते.

खरा शब्बाथचा विसावा

शब्बाथच्या विसाव्याचे बायबलमधील चित्र या दोन टोकांच्या मध्ये आहे. आपला वेळ, अंतःकरण आणि लक्ष देवाला देता यावे म्हणून नेहमीचे काम थांबवणे, हा त्याचा अर्थ आहे (पवित्रता = देवासाठी वेगळे ठेवणे). यात उपासना, कुटुंबीय आणि इतर विश्वासणाऱ्यांसोबत सहभाग, दयेची कृत्ये, प्रार्थना, अभ्यास आणि निसर्गात शांतपणे फेरफटका मारणे यांचा समावेश असू शकतो—अशा गोष्टी ज्या आत्म्याला ताजेतवाने करतात, पण पुन्हा नेहमीच्या धावपळीत ओढत नाहीत किंवा ऐहिक मनोरंजनाकडे वळवत नाहीत. यशया 58:13-14 हे तत्त्व सांगते: देवाच्या पवित्र दिवशी स्वतःच्या सुखासाठी धावपळ करण्यापासून आपले पाय आवरणे आणि शब्बाथ हा आनंदाचा दिवस आहे असे म्हणणे. येथे ‘आनंद’ यासाठी हिब्रू शब्द עֹנֶג (ओनेग) आहे—देवामध्ये मूळ असलेला सकारात्मक आनंद. अशा प्रकारचा विसावा शरीर आणि आत्मा या दोन्हींना पोषण देतो आणि शब्बाथच्या प्रभूचा सन्मान करतो.